Nhân Vật: A-rôn

A-RÔN, THẦY TẾ LỄ THƯỢNG PHẨM (אַהֲרֹן, aharon; Ἀαρών, Aarōn). Hậu tự của Lê-vi, anh của Môi-se và Mi-ri-am, và là thầy tế lễ thượng phẩm đầu tiên. A-rôn là một người lãnh đạo của dân Hê-bơ-rơ trong cuộc xuất hành khỏi xứ Ê-díp-tô và trong thời gian họ lưu lạc nơi đồng vắng. Con cháu của ông phục vụ với tư cách là các thầy tế lễ của Y-sơ-ra-ên.

Tổng quan

A-rôn được miêu tả theo cả hai phương diện tích cực lẫn tiêu cực trong các sách Xuất Ê-díp-tô Ký – Dân Số Ký. Ông thể hiện sự thánh khiết trong vai trò thầy tế lễ thượng phẩm của Đức Giê-hô-va, nhưng cũng bày tỏ sự bội đạo khi đúc một con bò con bằng vàng và chối bỏ thẩm quyền của Môi-se (Xuất 32; Dân 12). Vì sự miêu tả đầy mâu thuẫn này, sự tồn tại mang tính lịch sử của A-rôn đã bị đặt nghi vấn. Dù có khả năng một nhân vật tế lễ tên A-rôn đã thực sự tồn tại, Wellhausen lưu ý rằng những nguồn tài liệu sớm nhất của Ngũ Kinh không đề cập đến ông cùng với Môi-se (Wellhausen, Prolegomena, 142).

Chân dung A-rôn trong Kinh Thánh

A-rôn là người phát ngôn của Môi-se (Xuất 4:14). Vai trò trung gian giữa Môi-se và dân sự của ông là hình bóng báo trước cho vai trò trung gian sau này của ông với tư cách là thầy tế lễ thượng phẩm. Ông luôn xuất hiện bên cạnh Môi-se xuyên suốt các lời tường thuật trong Xuất Ê-díp-tô Ký cho đến khi qua đời. Những ký thuật về A-rôn khá thưa thớt trong phần còn lại của Kinh Thánh Hê-bơ-rơ; ông chỉ được nhắc đến một lần trong các sách Tiên tri và tám lần trong các Thi Thiên.

Vai trò tiên tri và đồng lãnh đạo

Ký thuật Kinh Thánh trình bày A-rôn trong vai trò một tiên tri, khi ông công bố lời Đức Giê-hô-va và làm các dấu lạ trước mặt các trưởng lão Y-sơ-ra-ên (Xuất 4:29–30; 16:6, 9–10). A-rôn cũng nhân danh Đức Giê-hô-va nói chuyện cùng Pha-ra-ôn, thực hiện các dấu lạ và thi hành các tai vạ (Xuất 7:1–13, 19–20; 8:5–6, 16–17; 11:10). Dẫu vậy, câu chuyện vượt Biển Đỏ trong Xuất 14 lại không đề cập đến A-rôn.

A-rôn dường như cùng san sẻ trách nhiệm lãnh đạo với Môi-se, bởi Đức Giê-hô-va thường truyền mạng lệnh cho cả hai anh em và họ cùng hành động với nhau (Xuất 6:13; 7:8–10; 9:8; Dân 1:3, 17). Pha-ra-ôn xem cả A-rôn và Môi-se đều là đại diện của Đức Giê-hô-va (Xuất 8:8; 9:27; 10:16), và dân Y-sơ-ra-ên cũng trút sự cằn nhằn oán trách lên cả hai người (Xuất 16:2). A-rôn cùng Hu-rơ đã đi với Môi-se trong trận chiến chống dân A-ma-léc — một khung cảnh vừa công nhận tầm quan trọng của A-rôn, nhưng cũng xác định rõ ông ở dưới quyền Môi-se (Xuất 17:10–13). Về sau, A-rôn và Hu-rơ được chỉ định làm người phân xử khi Môi-se vắng mặt (Xuất 24:14).

Vai trò thầy tế lễ thượng phẩm

Trong Xuất Ê-díp-tô Ký 28, Đức Giê-hô-va kêu gọi A-rôn và các con trai ông phục vụ với tư cách thầy tế lễ. Xuất Ê-díp-tô Ký 29 ghi lại các chỉ dẫn cho buổi lễ thánh hoá ban đầu biệt riêng A-rôn và các con trai ông, điều dường như được diễn ra ở Xuất 40 khi đền tạm được dựng xong. Lê-vi Ký 8 trình bày một ký thuật chi tiết hơn về sự kiện này. Dẫu các phân đoạn này không dùng cụm từ “thầy tế lễ thượng phẩm”, bản văn cho thấy rõ địa vị và trách nhiệm của A-rôn đã được nâng cao: “A-rôn sẽ mang sự xét đoán của dân Y-sơ-ra-ên nơi lòng mình trước mặt Đức Giê-hô-va luôn luôn” (Xuất 28:30).

Ban đầu, các bổn phận tế lễ của A-rôn khá hạn chế: Xuất Ê-díp-tô Ký 30 chỉ liệt kê việc xông hương mỗi ngày, thắp đèn mỗi tối và dâng bạc chuộc mạng hằng năm. Lê-vi Ký 9 miêu tả A-rôn cùng các con trai dâng của lễ tại hội mạc. Các trách nhiệm của ông mở rộng đáng kể trong Lê-vi Ký 16, khi ông gánh vác việc thực hiện nghi lễ trong Ngày Lễ Chuộc Tội. Là người duy nhất được phép đến gần hòm giao ước, A-rôn dường như chịu trách nhiệm đặt để các vật thánh bên trong hòm: một ô-me ma-na (Xuất 16:32–34), các bảng chứng giao ước và cây gậy trổ hoa của ông.

Những thất bại về đạo đức

Bất chấp vai trò thầy tế lễ thượng phẩm, bản văn Kinh Thánh vẫn ghi nhận một số thất bại về đạo đức của A-rôn. Thất bại nghiêm trọng nhất diễn ra khi A-rôn đúc một con bò con bằng vàng cho dân Y-sơ-ra-ên (Xuất 32:1–6). Dù Đức Giê-hô-va lên án hành vi thờ hình tượng này (Xuất 32:7–8), sự việc dường như không liên quan đến các tà thần ngoại giáo, bởi con bò vàng được xem là đại diện cho “các thần… đã đem ngươi lên khỏi xứ Ê-díp-tô” và thôi thúc A-rôn tuyên bố mở “một lễ kính Đức Giê-hô-va” (Xuất 32:4–5).

Sự dấy loạn của A-rôn nghịch lại Môi-se là một thất bại đạo đức lớn khác (Dân 12). Đáng chú ý là dù cả A-rôn lẫn Mi-ri-am đều nói nghịch cùng Môi-se, chỉ có Mi-ri-am bị phạt phung — với một thầy tế lễ thượng phẩm, bệnh phung sẽ khiến ông bị ô uế và không đủ tư cách phục vụ nơi đền thánh. Trong một sai phạm khác, Đức Giê-hô-va buộc A-rôn và Môi-se phải chịu trách nhiệm về sự phản nghịch của dân Y-sơ-ra-ên tại Mê-ri-ba, khiến họ không được phép bước vào đất hứa (Dân 20:12). Không lâu sau biến cố này, A-rôn qua đời trên núi Hô-rơ (Dân 20:22–29).

A-rôn trong Sử Ký, Thi Thiên và Tân Ước

Gia phả người Lê-vi do trước giả sách Sử Ký ghi lại chú trọng vào con cháu A-rôn mà không bàn đến con cháu Môi-se (I Sử 6:3 trở đi). Các Thi Thiên bày tỏ góc nhìn rất thiện cảm về A-rôn, nhấn mạnh rằng sự chọn lựa ông vào chức tế lễ cũng độc đáo và đặc biệt như sự chọn lựa Môi-se hay Sa-mu-ên (Thi 99:6; 105:26).

A-rôn chỉ được nhắc đến bốn lần trong Tân Ước: Lu-ca 1:5 đề cập ông là tổ phụ của Ê-li-sa-bét; Công Vụ 7:40 nhắc đến biến cố bò con vàng trong lời tự biện của Ê-tiên; Hê-bơ-rơ 5:4 dẫn chứng A-rôn như hình mẫu của một thầy tế lễ thượng phẩm được Đức Chúa Trời kêu gọi; và Hê-bơ-rơ 7:11 đối chiếu “dòng A-rôn” với “dòng Mên-chi-xê-đéc”.

Địa vị nổi bật của A-rôn

Các học giả đề xuất rằng những trình thuật bất lợi về A-rôn xuất phát từ thời kỳ tiền lưu đày, trong khi các phân đoạn tôn cao vị thế thầy tế lễ thượng phẩm của ông phản ánh quá trình trước tác hoặc biên tập về sau. Trong các nguồn tài liệu trước thời lưu đày, A-rôn được miêu tả là một tiên tri, chứ không phải thầy tế lễ thượng phẩm; ông đóng vai người anh lầm lạc, chủ yếu làm nhân vật tương phản về mặt văn chương để làm nổi bật Môi-se.

Các tác phẩm Do Thái thời kỳ Đền Thờ Thứ Hai cũng phản ánh vị thế nổi bật của A-rôn. Bài tán tụng A-rôn trong sách Huấn Ca 45:6–22 dài gần gấp ba lần bài tán tụng Môi-se trong Huấn Ca 44:23–45:5. Các văn bản khác nhìn nhận A-rôn là một nhân vật trọng yếu gồm I Ma-ca-bê 7:14, IV Ma-ca-bê 7:11–12 và IV E-xơ-ra 1:13.